Janusz Bortkiewicz

 

Janusz Bortkiewicz

  • ur. 14 stycznia 1902 w Miekianach
  • zm. 7 grudnia 1962 w Warszawie
  • szachista i działacz szachowy
 Janusz Bortkiewicz – ŁAWNIK ZARZĄDU PZSZACH

Gdzieś na początku lat siedemdziesiątych wśród znajomych moich rodziców rozeszła się pogłoska, że ja biorę udział w turniejach szachowych, zbieram (nieliczne wówczas) wydawnictwa szachowe i studiuję teorię, czyli ni mniej ni więcej – że jestem szachistą. Niby nic takiego, ale w dziejach rodziny, zarówno w linii męskiej, jak i żeńskiej, nie było takiego przypadku, i tylko mój dziadek Feliks, ojciec mamy i konduktor tramwajów warszawskich z 40-letnim stażem, umilał sobie czas postoju tramwaju na pętli przy pomocy partyjki warcabów. Szachy, karty i inne gry stolikowe nie miały w rodzinie ani złej ani dobrej opinii; po prostu nikt się nie przejmował ich istnieniem.

I wtedy pani Halina F., serdeczna przyjaciółka mamy jeszcze z okresu Powstania Warszawskiego, zaczęła wspominać, że spokrewniona z nią pani Irena Bortkiewicz posiada w domu sporą kolekcję książek szachowych, które pozostały po jej nieżyjącym już mężu, ongiś zapalonym szachiście. Mógłbyś się kiedyś do niej wybrać, Tomku – zachęcała mnie pani Halina – ona tych książek nie potrzebuje, tylko jej zawadzają, na pewno odda ci je z przyjemnością. Po kolejnej zachęcie złożyłem pani Bortkiewicz wizytę w umówionym terminie. Mieszkanie w wybudowanym przed wojną domu w okolicach ulicy Raszyńskiej było wypełnione starymi meblami i obrazami. Zostałem poczęstowany herbatą i szarlotką, a po chwili pani Bortkiewicz udała się do drugiego pokoju i przyniosła obiecane książki. Niestety tylko dwie! Gospodyni bardzo mnie przepraszała; okazało się, że nieco wcześniej obszerny zbiór książek został już „zagospodarowany” przez męskich członków rodziny. Nie było też szachownicy ani żadnych fotografii czy też notesów z zapisami partii. Wspominała, że jej zmarły mąż w ostatnich latach życia nie należał do żadnego klubu, ale regularnie zapraszał do siebie starych znajomych i spędzał z nimi wiele godzin przy szachownicy. Wracałem do domu bogatszy o dwie książki po rosyjsku (wydania powojenne), ale też nieco rozczarowany po opowieściach pani Haliny o „wielkiej kolekcji”. No i zapisałem w pamięci „szachowe” nazwisko: Bortkiewicz.

Wiele lat później w czytelni Biblioteki Narodowej w Warszawie sięgnąłem po „Słownik biograficzny Techników Polskich” i znalazłem w nim obszerny biogram:

BORTKIEWICZ Jan Janusz (1902–1962), magister inżynier dróg i mostów, specjalista budownictwa kolejowego.

Urodził się w 14 stycznia 1902 r. w Miekianach w powiecie dziśnieńskim na Litwie (nieścisłość – Miekiany należały wówczas do powiatu nowoaleksandrowskiego guberni kowieńskiej – przyp. T.L.), jako syn Stefana Henryka (1863–1937), dziedzica majątku Miekiany oraz Aliny Anny z Fedorowiczów.

Szkołę realną ukończył Bortkiewicz w 1918 r. w Piotrogrodzie (przedtem i obecnie Petersburg). Od 1918 r. walczył o niepodległość ojczyzny, jako ochotnik w wileńskim oddziale mjr. Jerzego Dąbrowskiego – sławnego zagończyka tamtych czasów – a potem w stopniu ppor. w 13 pułku ułanów. Zdemobilizowany jesienią 1920 r. udał się do Warszawy i w latach 1921–27 studiował na wydziale Inżynierii Lądowej Politechniki Warszawskiej, który ukończył ze stopniem inżyniera i specjalizacją budownictwa dróg i mostów. Od 1921 r. był członkiem stowarzyszenia Arkonia.

Pracę zawodowa rozpoczął B. w 1927 r. w zarządzie budowy kolei Bydgoszcz–Gdynia. W latach 1929–39 pracował w Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowej (DOKP) w Wilnie, początkowo jako kierownik zespołu studiów linii kolejowej Woropajewo–Druja (89 km, na Wileńszczyźnie, pod granicą łotewską), a następnie w latach 1931–32 jako naczelnik odcinka budowy tej linii. W latach 1932–39 zajmował stanowisko kontrolera drogowego w Baranowiczach, zastępcy naczelnika oddziału, a potem naczelnika oddziału drogowego w Lidzie, a końcu kierownika działu budynków w dyrekcji w Wilnie. Był członkiem Koła inżynierów Dróg i Mostów przy Stowarzyszeniu Techników Polskich. Od 1937 r. – w wyniku działów rodzinnych – był również współwłaścicielem rodzinnego majątku Miekiany, ale całością gospodarował brat Władysław (1898–1947).

W czasie wojny w latach 1940–41 B. pracował w radzieckim truście budowlanym w Wilnie jako kierownik budów i naczelnik Biura Budowlanego. Po wyparciu Niemców przez Armię Czerwoną ze wschodnich ziem polskich w latach 1944–45 pracował w Biurze Planowania PKWN w Lublinie.

Po zakończeniu wojny Bortkiewicz przeniósł się do Warszawy, został współzałożycielem firmy „A. Pacek i J. Bortkiewiczsp. z o.o.” i kierował w niej robotami kolejowymi (1945–46), a następnie był głównym inspektorem technicznym w Zjednoczeniu Państwowych Przedsiębiorstw Budowlanych. Od 1949 do 1955 r. pracował w DOKP (od 1.I.1953: Zarząd Inwestycji Kolejowych) w Warszawie, jako naczelnik I Oddziału Budowy (Skierniewice–Czachówek) linii kolejowej Skierniewice–Łuków, będącej południową obwodnicą Warszawy, głównie dla ruchu towarowego, a po oddaniu jej do eksploatacji (1954 r.) prowadził dalej roboty wykończeniowe na stanowisku głównego inżyniera całej linii.

W latach 1955–58 przebywał w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej, oddelegowany tam jako doradca przy odbudowie zakładów naprawczych taboru kolejowego w Wonsin, mieście portowym nad Morzem Japońskim. Po powrocie do Warszawy był w latach 1958–59 naczelnym inżynierem w Przedsiębiorstwie Robót Kolejowych nr 1, a od 1959 r. pracował jako starszy technolog w Centralnym Ośrodku Badań i Rozwoju Techniki Kolejnictwa. Za zasługi w pracy zawodowej został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi.

Zmarł 7 grudnia 1962 w Warszawie i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim (kw. 154c–V–4). Pozostawił żonę Irenę z Laskowiczów (ur. 1906) i dwoje dzieci: Marię Barbarę (ur. 1930), zootechnika po studiach SGGW, zamężną za Franciszkiem Balcarem oraz Andrzeja Michała (ur. 1935), mgr, inż. melioracji po studiach na SGGW.

Księga pamiątkowa 50-lecia Arkonii (1879–1929), Warszawa 1929, Centralna Dyrekcja Okręgowa Koleji Państwowych, Dział Rent i ubezpieczeń, archiwum – akta osobowe J.B., Politechnika Warszawska – archiwum studenckie, „Życie Warszawy” 1962, nr 294 i 295, informacje syna Andrzeja oraz kuzyna Jana F. Bortkiewicza.

Zbigniew Leśniowski, „Słownik biograficzny Techników Polskich” t. 4/5, s. 16–17

Pierwsze powojenne wydania miesięcznika „Szachy” dostarczają sporo informacji o wszechstronnej działalności szachowej inżyniera Janusza Bortkiewicza. Pełnił funkcję ławnika (później członka) Zarządu PZSzach w X, XI i XII kadencji. W 1947 r. był skarbnikiem Warszawskiego Okręgowego Związku Szachowego. Opublikował w „Szachach” w 1947 r. artykuł teoretyczny „Obrona polska” (1.d4 b5), a w 1948 r. złożony z dwóch części materiał dla sędziów pt. „Ustalanie kolejności uczestników turnieju”, w którym m. in. zaproponował własną modyfikację systemu wartościowania Gelbfusa.

W 1949 r. Bortkiewicz wystąpił w drużynie KIP (Klub Inteligencji Pracującej) Warszawa na półfinale („grupa centralna”) klubowych Mistrzostw Polski, ale warszawiacy bez Gawlikowskiego (Miller, Krulisch, Szulce, Wróbel, Bortkiewicz, Elper, Nowicki, Czarnecki) grali słabo, zdobyli łącznie tylko 8 pkt z 18 partii i dali się wyprzedzić dwóm zespołom z Łodzi, nie kwalifikując się do finału, który odbył się jesienią w Szczecinie.

Bardziej udane były starty J. Bortkiewicza w szachach korespondencyjnych. Uczestniczył w meczu Polska – Holandia (wynik 4:2; patrz „Szachy” 1950, z. 1-2) i zremisował swoją partię z zawodnikiem o nazwisku Hovingh. W pierwszych powojennych Korespondencyjnych Mistrzostwa Polski (1948–1950) zdobył 12,5 pkt z 21 partii, zajął 9. miejsce i jednocześnie odniósł swój największy sukces: pokonał najlepszego polskiego szachistę lat 1945–1965, krakowskiego mistrza Bogdana Śliwę.

Tomasz Lissowski 2023
(napisane specjalnie dla portalu „Szachy w Polsce”)